ديدگاه

استفاده آگاهانه و خردمندانه از سلاح انتقاد موثر و سازنده

جلیل زارع|

انتقاد پذیری و انتقاد کردن موثر ،دارای اهمیت زیادی برای موفقیت سازمانی است. اموری چون ارزشیابی علکرد ، مشارکت در تیم‌های کاری ، خدمات رسانی به مشتریان و کنترل کیفیت ، بستگی به روش به کارگیری مطلوب انتقادپذیری و انتقاد کردن دارد و کار پیچیده‌ای است. انتقاد با ابراز احساسات درباره موضوعات پیچیده و مشکل ، می‌تواند تخریب کننده و حتی بسیار خطرناک باشد. به کارگیری ضعیف انتقاد ، منجر به شکست افراد و سازمان‌ها می‌شود، از سوی دیگر استفاده آگاهانه و خردمندانه از انتقاد به شکوفایی افراد و سازمان‌ها منجر خواهد شد.

انتقاد از افراد قدرتمند و مافوق بدون ترس و خشم :
انتقاد، نقش عمده‌ای در روابط اجتماعی ایفا می‌کند، از انتقادها می‌توان برای ایجاد تحرک در اشخاص و نفوذ در آن ها ، آموزش ، بیان نیازها و خواسته‌ها و یا محرکی برای اصلاح و پیشرفت خود استفاده کرد. انتقاد پذیری موثر نتایجی چون: افزایش رضایت شغلی ، ایجاد روابط کاری مناسب ، تقویت سلامتی فکری و روحی ، ایجاد عزت نفس ، افزایش سطح بهره‌وری و افزایش رقابت برای تضمین موفقیت را به دنبال دارد. اگر انتقاد کننده و انتقاد شونده می‌خواهند به هدف انتقاد سازنده که همانا تغییر رفتار خاصی است دست یابند، باید با یک دیگر همکاری کنند. برای دستیابی مفید،ضروری است تا از روش‌های انتقاد موثر و سازنده استفاده نمود.

انتقاد دوستانه و مشفقانه:
انتقاد اطلاعاتی است که می‌تواند به رشد فرد کمک کند و دانش و مهارت‌های مناسب را به افراد آموزش دهد. افراد با مشاهده و درک نتایج ارزشمند انتقاد ، پذیرای انتقاد می‌گردند و یا قادر به ارائه انتقاد می‌شوند.

انتقاد برای بهبود:
محور اساسی هر انتقاد موثر، توجه به نقش سازندگی است، بهبود و ارتقا ، معادل تغییر دانش ، تغییر نگرش و تغییر عملکرد فردی و سازمانی در جهت مثبت است. در واقع هدف انتقاد باید اصلاح و تکامل فکر و رفتار فرد مقابل باشد.

انتقاد استراتژیک:
انتقاد، بایستی ضمن داشتن اهداف بلند مدت ، راه‌های نیل به آن ها را نیز بیان کند. هر فردی قبل از انتقاد لازم است پرسش های زیر را از خود بپرسد:
•دقیقا از برقراری ارتباط چه انتظاری دارد؟
•چه رفتار یا خصوصیتی باید تغییر کند؟
•انگیزه‌های انتقاد کردن چیست؟
چه راه حل‌ها و اهداف خاصی را می‌توان ارائه کرد و چه فعالیت‌هایی برای دسترسی فرد به اهداف مورد انتقاد می‌توان انجام داد؟

ایجاد عزت نفس در افراد:
احساس عزت نفس، یکی از نیازهای اساسی کارکنان است. آنان برای برآورد این نیاز ناچار به احترام گذاردن به دیگران هستند، بنابراین یک رابطه دو طرفه چرخشی مثبت و یا منفی را می‌توان در این خصوص ایجاد کرد.

انتقاد با کلمات مثبت ، محترمانه و انگیزشی:
این امر، منجر به بهبود برقراری ارتباط و در نتیجه پذیرش آن می‌شود. به این جهت،، لازم است کلمات مناسب برگزیده و بیان شود.

انتقاد از روش و محتوا:
در انتقاد ،محتوا و روش نیز بایستی لحاظ شود. با نهادینه سازی این نکته می‌توان از سیستم ارزشیابی خود استفاده نمود و به این وسیله از قدرت تفکر به شیوه‌ای غیردفاعی بهره‌برداری کرد.

مشارکت طرف مقابل:
طرف مقابل خود را دخالت دهید، برای مشارکت دادن طرف مقابل رعایت نکات زیر ضروری است:
•بر اهمیت شغل فرد تأکید شود.
•شرایط انتقاد شناسایی شود.
•دقیقا بیان شود که چگونه انتقاد برای طرف مقابل مفید خواهد بود.
•از فرد خواسته شود که چگونه می‌توان برای اجرای طرح به او کمک کرد و چگونه می‌توان از او در این راستا حمایت کرد؟

توجه به شایستگی‌ها:
به شایستگی‌های طرف مقابل توجه نمایید، بدون این که از کلمه اما استفاده کنید. اغلب افراد برای انتقاد کردن ابتدا به بیان جنبه‌های مثبت فرد پرداخته و سپس از کلمه اما استفاده می‌کنند و به بیان نقاط ضعف وی می‌پردازند، در حالی که کلمه اما حذف کننده ارزش پیام قبلی است، در صورتی که اگر از حرف ربط ”و ”استفاده شود، عکس این حالت است و با جملات قبلی انسجامی به وجود می‌آید. در مجموع، کلمه و اثر بلند مدت و نیرومندتری را به جای می‌گذارد.

بیان شفاف:
آن چه را که می‌خواهید مورد انتقاد قرار دهید، بطور دقیق و شفاف بیان کنید، صراحت کلام انتقاد را موثر می‌نماید.

انتخاب زمان مناسب:
انتقاد در زمان مناسب منجر به پذیرش آن در طرف مقابل می‌شود. انتقاد بایستی برای عده‌ای بلافاصله بعد از خطا و برای عده‌ای دیگر با گذشت زمان انجام شود، ضمن این که ضروری است در هنگام خشم از افراد انتقاد نشود.

استفاده از پرسش:
می‌توان انتقاد را در قالب طرح یک پرسش یا مجموعه پرسش هایی عنوان کرد که جواب آن ها به هدایت طرف مقابل برای دریافت اطلاعات دقیق و اساسی منجر می‌گردد.

ناکارایی انتقاد شفاهی:
هنگامی که به طور شفاهی قادر به انتقاد نیستید، با عمل و رفتار خود انتقاد را طرح کنید، گاهی بهتر است از روش رفتاری بهره‌برداری شود. یعنی به جای این که چیزی بیان شود، کاری انجام گیرد و از طریق مداخله های رفتاری، تفکر مورد نظر منتقل شود.

مشخص کردن انتظارات :
گاهی افراد انتظار دارند که اشخاص همان رفتاری را دارا باشند که از آن ها انتظار داریم، در این حالت انتظارات ما موجب می‌شود که انتقاد زودرس و غیر موثر داشته باشیم ؛چرا که مخاطبین خود را به خوبی از توقعات خود آگاه نکرده‌ایم.

میزان ذهنی بودن انتقاد:
واقعیت‌ها نبایستی صرفا در قالب ذهنیت فرد بماند، بلکه بایستی دیگران نیز آن را درک کرده و بپذیرند. مثلا اگر طرف مقابل انتقاد شما، جمله ی ”این انتقاد صرفا اعتقاد شماست” را به کار برد، حتی اگر این انتقاد برای شما مبتنی بر واقعیت عینی باشد، معنی آن این است که ارزشیابی ذهنی طرف مقابل برای قضاوت در مورد یک رفتار یا ویژگی خاص را لحاظ نکرده‌ایم.

ایجاد انگیزه در افراد:
یکی از وظایف اساسی انتقاد موثر ، برانگیختن افراد برای انجام بهتر کارهاست. انگیزه، یک مفهوم روانشناسی است که در اشکال و حالت‌های گوناگونی هم چون افکار، احساسات ، کلمات خاص و … مطرح می‌شود.

بهره‌برداری از نقشه‌های ذهنی طرف مقابل:
استفاده از اصطلاحات ، احساسات و نقشه‌های ذهنی طرف مقابل ،منجر به شناخت و برقراری مناسب ارتباط با وی می‌شود،.برای این منظور ،به سخنان کسانی که در اطراف شما صحبت می‌کنند، گوش کنید و از ارزش‌ها و علایق آنها مطلع گردید تا در صورت نیاز به انتقاد با او هم زبان شوید و راحت‌تر ارتباط برقرار کنید.

هم گامی با انتقاد شونده :
هم گامی با کسی که مورد انتقاد قرار می‌گیرد، مقدمه ی رهبری موثر و در این جا، پیش زمینه ی انتقاد موثر است.

شناسایی معیارهای انتقاد:
انتقاد صحیح، مبتنی بر معیارهای خاصی است. قبل از انتقاد، برای خدمت به مشتری و یا ارتباط با همکاران سوال های زیر را ازخود بپرسید:
•آیا این انتقاد عملی است؟
•آیا می‌توان بلافاصله از آن استفاده کرد؟
•آیا منافعی را تامین می‌کند؟
•آیا انتقاد پاسخگوی نیازهاست؟
•از چه معیاری استفاده شود؟
•آیا دیگران از معیاری که برای قضاوت در مورد اعمال و نتایج کارهای آن ها استفاده می‌شود، آگاهی دارند؟
•آیا معیارها ثابت‌اند یا طی زمان باید تغییر کند؟
جواب سوالات فوق به بهبود و افزایش انتقاد مثبت و موثر منجر می‌شود.

گوش دادن به ندای درونی:
افراد، همیشه با خود ارتباط ذهنی برقرار می‌کنند، این مکالمات درونی، ساز و کاری است که باعث می‌شود افراد از ارزشیابی‌ها و انتظارات خود آگاه شوند. هنگامی که انتقاد می‌کنید و یا مورد انتقاد قرار می‌گیرید، به مشاهده و شنیدن دنیای درون خود بپردازید. وقتی به ندای درون خود توجه کنید و آنها را مورد بازنگری و تجدید نظر قرار دهید، افکار بهره‌ور و متناسب با شرایط و محیط جدید به وجود می‌آید، زیرا احساسات برافروخته شما ، کنترل شده و به شما کمک می‌کند تا صدای قدرت انتقاد موثر و مثبت را بشنوید.

حفظ آرامش و خونسردی :
نداشتن آرامش در زمان انتقاد ، به تضعیف انتقاد منجر می‌شود. اگر فردی قادر به حفظ خونسردی ، آرامش و هوشیاری در زمان مواجهه با انتقاد باشد، می‌تواند احساسات خود را کنترل کند و بهره‌وری خویش را افزایش دهد. به علاوه فرد ،قادر به ارزیابی شرایط به طور دقیق بوده و پاسخ مناسبی را به آن شرایط خواهد داد.

نتیجه:
در جهان امروز ،نقش احساسات و افکار انسانی در توسعه و تکامل انسان‌ها ، سازمان‌ها و جوامع، پررنگ تر و برقراری ارتباطات و هم‌اندیشی بین آن ها از اهمیت بیش تری برخوردار گشته است. اگر فردی آگاه و توانمند نسبت به احساس و عملکرد ضعیف و نامطلوب افراد یا واحدهای دیگر به طور مطلوب و مفید اظهارنظر کند، از قدرت انتقاد موثر و مثبت بهره‌برداری کرده است، او به خوبی به نقاط قوت و ضعف طرف مقابل واقف است و درصدد تقویت نقاط قوت و حذف نقاط ضعف وی برمی‌آید.

افزون بر این، به آگاه سازی وی از فرصت‌ها و تهدیدات محیط می‌پردازد. مدیران آگاه برای اصلاح و توسعه فردی ، گروهی و سازمانی و نیز برای انتقال دانش و مهارت خود به دیگران و اصلاح آن‌ها لازم است تا از قدرت انتقاد مثبت برخوردار باشند. چرا که در فرایند مشاوره، افزون بر مهارت فنی ، مهارت انسانی و رفتاری حائز اهمیت بسیاری است. از سوی دیگر هر انسانی که مورد انتقاد قرار می‌گیرد، با به کارگیری هوشمندانه و به دور از تعصب و احساس ، می‌تواند به اصلاح دانش ، نگرش و مهارت‌های خود اقدام کند.

در مجموع ،انسان‌ها نیازمند انتقاد کردن و انتقاد پذیری موثر و مثبت برای تکامل خود ، گروه و سازمان هستند. این نقد افراد ، سازمان‌ها و جوامع را به سوی تعالی سوق می‌دهد. در حالی که نقد منفی ، روحیه ی خصومت و پرخاش گری و تضاد را گسترش داده و افراد و سازمان‌ها را به سوی عدم بهره‌وری از منابع انسانی و مادی و در نهایت نابودی آن ها سوق می‌دهد.

نوشته های مشابه

8 دیدگاه

  1. با تشکر از نوشتار به جا وزیبای شما انشاء الله که بتوانیم در سخنان و نوشتار و مواضع و عملکرد خود رعایت کنیم

  2. سلام استاد عزيز.يادم هست يكبار سر كلاس درس فرموديد: در واقع انتقاد مثل يك پلي است كه بر روي يك رودخانه براي عبور از سمتي به سمت ديگر بنا شده است. پل براي عبور است نه اقامت. انتقاد هم براي عبور از جهل به آگاهي است. همانطور كه توقف زياد بر روي پل جايز نيست بر روي انتقاد هم نبايد زياد توقف كرد. بايد انتقاد كرد و گذشت. در خانه اگر كس است يك حرف بس است. ديگر نبايد قضيه را خيلي كش داد و به مشاجره كشاند كه اثر نامطلوب و عكس داشته باشد.
    كاربران عزيز، من اين مطلب را عينا از دفتر شيمي سال سوم دبيرستانم كه آن موقع يادداشت بر داشته بودم نوشتم

  3. اقای زارع با سلام
    متن بالا از خودتان هست یا از منبعی دیگر ؟درصورت دوم لطفا منبع را ذکر بفرمایید تا بیشتر از ان استفاده کنیم
    متن بسیار جالبی بود که باید ان را به دقت خواندوفکر کرد و در زندگی بکار برد خصوصا کاربران سایت داریون نما که مسائل مختلف را زیر نظر دارند و میتوانند انتقادات مفید وسازنده ای را ارائه دهند.اصولا در انتقاد باید از نظر روانشناسی هم طرف مورد انتقاد را شناخت و به روحیه او اشنا بود تا بهترین روش را برکزیده و از ان استفاده کرد تا طرف مقابل را به اقدام مثبت و مورد انتظار راهنمایی کرد .انتقاد سازنده میتواند نتایج مثبتی را در پی داشته باشد که باعث رشد وترقی فرد وجامعه میشود .
    از شما متشکریم که زحمت تهیه این مطلب را متقبل شوید .واقعا از این دست مطالب باید در سایت بیشتر استفاده شود تا کاربران عزیز با روشهای انتقاد و.. اشنایی بیشتر یپیدا کنند.

  4. ما تحمل انتقاد را نداریم ،هر انتقادی را تخریب وشایعه پراکنی قلمداد می کنیم و به مدح و ثنا عادت کرده ایم اگرروزی کسی از ما تعریف و تمجدید نکرد به زمین و زمان گله و شکایت می کنیم .

  5. سلام کوروش جان… منابع زیادی در این زمینه موجود است. از جمله این منابع، می توان به “دانشنامه رشد” اشاره کرد. فکر می کنم همین اندازه کفایت می کند و نیازی به تحقیق و جست و جو و مطالعه ی بیش تر نباشد. حقیقتا اگر به جای مطالعه ی مطالب بیش تر، به همین مقدار بسنده شود و در عوض به آن جامه عمل پوشانده شود، بسیار کار ساز خواهد بود… چو گل بسیار شد، پیلان بلغزند…

  6. سلام بر کاربران عزیز…. به کرات شاهد درخواست شما از مدیر محترم سایت مبنی بر ایجاد “صندوق انتقادات و پیشنهادات” در سایت بوده ام…. حرفتان این است که جایی برای ابراز نظراتی که در موضوعات مطرح شده در سایت نمی گنجد، در نظر گرفته شود تا بتوان هر موضوعی را در آن جا عنوان کرد و از طرف سایر کاربران هم جواب شنید… بسیار خب برای حل این مشکل پیشنهاد می کنم در این قسمت یعنی در “استفاده آگاهانه از سلاح انتقاد موثر و سازنده” هر چه می خواهد دل تنگتان بگویید و بشنوید و کسی هم معترض نخواهد شد که بی ربط با موضوع هست یا با ربط. ضمنا می توانید انتقادات و پیشنهادات سازنده ی خود را نیز در اینجا عنوان کنید و جواب بشنوید. خوبی این انتخاب این است که خود این مطلب، خط کش و معیاری برای سنجش انتقادات و پیشنهادات موثر و سازنده شماست.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن